Diep lezen

‘t Is Nimmerdor rontsom, van boven en ter zijen:
Een By-hof om mijn huys, daer duysenden van Bijen
Den purp’ren Sparre-blos uyt suygen, om, getorst
Een blijden honingh-oegst te brengen aen haer vorst.

Meyster beschrijft in deze regels [=fragment] van Nimmer-dor berymt dat er zijn tuin een bijenhof is waarin duizenden bijen rondvliegen die zijn sparren honing maken.

In de tijd van Meyster, de 17e eeuw, dachten mensen dat bijen alleen honing kunnen maken van nectar. Nectar is een vloeistof waarin veel suiker zit, gemaakt door zogenoemde honingklieren van bloeiende planten, struiken of bomen. Nu zijn sparren niet-bloeiende bomen, en die maken dus geen nectar.

Zag Meyster niet goed wat die bijen deden? Of wilde hij graag dat van zijn tuin honing gemaakt kon worden? Of had hij een andere reden om dit zo op te schrijven? Om antwoord op die vraag te krijgen, ga je diep lezen. We doen dat in een aantal stappen.

  1. Verbeelden: wat is je eerste voorstelling van wat er in dit fragment staat?
  2. Verklanken en vertalen: wat staat er precies in het fragment?
  3. Verbinden: wat staat er wel in het fragment, wat staat er niet, en waarom is dat?
  4. Verwerken: wat vind je van dit fragment en hoe kun je je oordeel voor een ander opschrijven?

Verbeelden

‘t Is Nimmerdor rontsom, van boven en ter zijen:
Een By-hof om mijn huys, daer duysenden van Bijen
Den purp’ren Sparre-blos uyt suygen, om, getorst
Een blijden honingh-oegst te brengen aen haer vorst.

Opdracht 1: Lees deze zinnen en omschrijf voor jezelf in een paar zinnen wat je voor je ziet.

  • Tip: in de zinnen staan woorden als ‘purper’, ‘blos’ en ‘blij’, welke kleuren zie je voor je? En bij welk seizoen horen die voor jou?
  • Tip: er staan ook woorden in als ‘duizenden bijen’ en ‘uitzuigen’, welke geluiden hoor je? Bij welk seizoen horen die voor jou?

Verklanken

‘t Is Nimmerdor rontsom, van boven en ter zijen:
Een By-hof om mijn huys, daer duysenden van Bijen
Den purp’ren Sparre-blos uyt suygen, om, getorst
Een blijden honingh-oegst te brengen aen haer vorst.

Opdracht 2: Lees de zinnen uit Nimmerdor hierboven een paar keer hardop.

  • Tip: Als je 17e-eeuws Nederlands hardop voorleest, begrijp je het vaak beter. Dat komt omdat je dan op de klanken van woorden let (het klankbeeld), en niet op hoe woorden gespeld zijn (het woordbeeld). Zo staat er in dit fragment ‘uyt suygen’ waar we nu ‘uitzuigen’ schrijven. Als je ‘uyt suygen’ hardop voorleest, valt dat verschil weg en hoor je opeens welk woord er staat.
  • Tip: Er werd in het 17e-eeuws soms een ‘e’ achter een andere klinker gezet om die klinker langer te maken. Dus waar je ‘oegst’ ziet staan, kun je ‘oogst’ lezen. En waar je ‘haer’ ziet staan, dus ‘haar’.

Opdracht 3: Lees de zinnen nog eens en probeer of je er een ritme in kan vinden .

  • Tip: Om dat ritme je kunt kijken welke delen van woorden (lettergrepen) meer nadruk (klemtoon) krijgen.

Opdracht 4: Lees de zinnen nog eens hardop en kijk of je sommige woorden anders uit kunt spreken dan ze er staan, zonder dat je het ritme van de zinnen verandert.

  • Tip: Bijvoorbeeld ‘rontsom’ kan ‘rondom’ worden.

Opdracht 5: Lees nu de zinnen nog eens hardop, maar doe nu alsof je ze aan iemand voorleest.

  • Tip: Luister eventueel naar deze opname [NOG TOEVOEGEN].

Vertalen

‘t Is Nimmerdor rontsom, van boven en ter zijen:
Een By-hof om mijn huys, daer duysenden van Bijen
Den purp’ren Sparre-blos uyt suygen, om, getorst
Een blijden honingh-oegst te brengen aen haer vorst.

Nu gaan we de zinnen vertalen, omdat dat je dan te weten komt wat de woorden in die zinnen in de 17e eeuw betekenden, en hoe de zinnen in elkaar zitten.
Bijvoorbeeld de hoofdletters kunnen je in de war brengen. Begint er nou een nieuwe zin bij ‘Een By-hof om mijn huys’, of bij ‘Den purp’ren Sparre-blos’ of hoe zit dat?

Opdracht 6: gebruik het online historische woordenboek WNT om alle woorden op te zoeken in dit fragment die je of niet kent, of waarvan je denkt dat ze in de 17e eeuw misschien iets anders betekenden dan nu.

  • Tip: Een handleiding voor het gebruik van dit woordenboek vind je hier.
  • Tip: Denk niet te snel dat er iets staat wat niet waar kan zijn. Zoals een denneboom dennenappels heeft, heeft een spar sparrenkegels. En sparrenkegels zijn een tijdje paars voor ze bruin worden.
    Dus als Meyster schrijft: ‘purp’ren Sparre-blos’, dan bedoelt hij echt een paarse blos die over de sparrren hangt. Moet je alleen het woord ‘blos’ nog in het WNT opzoeken om te zien wat dat betekende.
Sparrenkegels (foto: Walden Reveries, Pixabay)

Opdracht 7 gebruik een chatbot om een vertaling voor je te laten maken.

  • Tip: Je kunt de chatbot gebruiken die je meestal gebruikt.
  • Tip: Misschien werkte je tot nu toe niet met chatbots, omdat ze veel energie gebruiken, of door bedrijven worden ontwikkeld die je niet wilt steunen. In dat geval is deze chatbot OLMo wellicht toch een optie voor je. Deze chatbot komt er in de The European Open-Source AI Index vergelijkenderwijs het beste uit als het gaat om respectvol gebruik van bronnen en energie.
  • Tip: Als je een chatbot gebruikt, vraag dan goed door. Is de eerste vertaling die je terugkrijgt al goed, of zie je zelf dingen die de chatbot verkeerd doet (bijvoorbeeld omdat jij in het WNT een andere betekenis van een woord gevonden hebt dan de chatbot).

Opdracht 8: leg alle informatie die je hebt nu naast elkaar, en maak een prozavertaling van het fragment die te begrijpen is voor je medeleerlingen.

Verbinden

We duiken nu nog iets dieper het fragment in door het te verbinden met andere teksten uit die tijd en de wereld waarin Meyster leefde. Dan krijg je antwoord op de vraag: waarom juist zoveel aandacht voor de sparren?

In boek IV van de Georgica, getiteld ‘De bijen’, beschrijft Vergilius hoe, zodra de winter is verdreven, honingbijen ‘uitzwermen over berg en bos’ en daarbij ‘de purperen bloemen uitzuigen’ (metunt flores purpureos)Lees dit fragment uit een gedicht van Petrus Hondius op de tuin en het landhuis Moufe-schans uit 1621. Hij beschrijft daarin wat Moufe-schans aan ‘spijs’ [eten] opbrengt. Is dat veel of weinig, volgens Hondius?

Lees deze pagina van het programma Keuringsdienst van waarde, over boshoning.

In de tijd van Meyster werd boshoning anders genoemd, namelijk honingdauw. Lees dit fragment uit de brieven van Antonie van Leeuwenhoek, tijdgenoot van Meyster die als eerste een microscoop maakte en daar allerlei dingen uit de natuur onder legde en bekeek. Wat zag hij als hij naar honingdauw keek?

In 1656 besloot het stadsbestuur van Amersfoort, waar de tuin Nimmerdor dus vlakbij lag, om sparren te planten aan de buitenwallen van de stad. Dat was uitzonderlijk: de spar was op dat moment in Nederland een zeldzame boom. Je ziet hier een detail van een schilderij van Matthias Withoos uit 1671 waarop die sparrenaanplant te zien is.Kijk naar dit filmpje met een uitleg over wat er op dat schilderij te zien is om te zien waar die sparrenwal precies lag, en hoe de rest van Amersfoort door Withoos afgebeeld werd.

In een gedicht dat een toegift op Nimmerdor kan noemen, schrijft Meyster over die sparrenwal in Amersfoort: “daer d’Amersfoortsche Stad, Met Spaare Toorens leyd bevat, langhs all de schueren vol Touback”. De ‘Spaare Toorens’ zijn de sparren, die Meyster vergelijkt met torens. Die sparren als torens vindt Meyster net zo belangrijk om te noemen als de schuren vol tabak die je in Amersfoort kan vinden. Lees de eerste alinea’s op deze website om te achterhalen wat het verbouwen van tabak voor een stad op zandgrond in die tijd betekende.

Wat denk je, waarom zou Meyster dus zoveel aandacht voor de sparren in zijn tuin hebben gevraagd van de lezer?

Verwerken

Om tot een interpretatie te komen, kun je deze vraag beantwoorden: wat betekenen de zinnen “‘t Is Nimmerdor rontsom, van boven en ter zijen:/Een By-hof om mijn huys, daer duysenden van Bijen/Den purp’ren Sparre-blos uyt suygen, om, getorst/Een blijden honingh-oegst te brengen aen haer vorst.” volgens jou, en waarom denk je dat? [NOG AANVULLEN]

Bronnen

den Dulk, S. J. (2021). Verlangen naar groene wandelingen: De wording van het stadspark in Nederland 1600-1940. Amsterdam.

Tellegen, S. en L. Coppejans (1992). Verbeeldend lezen. Den Haag: Nederlands Bibliotheek en Lektuur Centrum.

De Vries, W. B. (1998). Wandeling en verhandeling: de ontwikkeling van het Nederlandse hofdicht in de zeventiende eeuw (1613-1710). Hilversum: Verloren.